• Interview
  • Opera

Johan Simons is nog niet klaar met Wozzeck

door Maarten Boussery / foto’s Bart Grietens, wo 26 mrt 2025

2425 WOZ Johan Simons c Johan Simons Bart Grietens 11 OBV

‘Wozzeck is net als ik continu op zoek: waarom leven we eigenlijk? Waarom leef ik? Als niets van wat ik zeg ook maar één seconde serieus wordt genomen, is iets dan nog de moeite waard?’ Regisseur Johan Simons waagt zich voor de vierde keer aan het verhaal van de verschoppeling Wozzeck, dit keer in de operaversie van Alban Berg.

Met Wozzeck keert theatercoryfee Johan Simons – die in 2019 in ons huis Verdi’s Don Carlos regisseerde – terug naar Opera Ballet Vlaanderen. Simons neemt voor het eerst de opera van Alban Berg onder handen. De theatertekst van Georg Büchner waarop de opera is gebaseerd, is hem niet onbekend. Al drie keer heeft hij het stuk op de planken gebracht, en de urgentie om het opnieuw te doen voelt hoog: ‘Wozzeck zegt dingen die we beter ernstig nemen, want we stevenen als mensheid af op een afgrond.’

Wozzecks verhaal lijkt je lijfstuk te zijn: telkens keer je ernaar terug.

Ik ben er simpelweg nog niet klaar mee. Ik leerde de personages steeds beter kennen, maar ik heb nog altijd het gevoel dat ze niet uitverteld zijn. Er zijn ook veel losse eindjes. De theatertekst van Georg Büchner bleef door diens vroege dood onafgewerkt. Het materiaal is daardoor zeer fragmentarisch. Dat maakt dat er veel open ligt en dat je het verhaal altijd kan herinterpreteren en hercontextualiseren.

Berg heeft in zijn opera de tekstflarden van Büchner in een specifieke structuur gegoten. Voel je nog steeds die openheid?

Als je een opera regisseert, moet je altijd aan de slag met een gegeven structuur. Eens de muziek gestart is, ben je op een trein gesprongen die doorraast en niet omkeert. Daar kan je als regisseur niets aan veranderen. Je kan dat belemmerend noemen, maar ik vind het net inspirerend. Ik moet veel meer met mezelf overleggen hoe ik me tot die structuur verhoud. Ik kan de situatie enkel volgen en daarin mijn eigen ding proberen te doen. Bergs opera is gelukkig een fenomenaal kunstwerk waarin ik me graag door de muziek laat leiden om alles open te breken.

Hoezo?

Ik voel dat de compositie me helpt om dieper te graven in de personages. In deze operaregie laat ik alles vanuit het perspectief van Wozzeck vertrekken en dat uitgangspunt is gestoeld op wat de muziek me vertelt. Bergs partituur heeft een schijnbaar willekeurige ordening, net als de grillige uitspraken van Wozzeck die door niemand ernstig worden genomen. Maar niets is wat het lijkt. De muziek wil bewust attaqueren door ons in een onaangename realiteit te duwen, en Wozzeck zegt dingen die we beter ernstig nemen. Hij is een figuur die onderaan de sociale ladder bengelt. Zijn situatie is zo uitzichtloos dat hij zingt over onheilspellende, apocalyptische taferelen. Zowel de muziek als de tekst vertelt ons een waarheid die we niet direct begrijpen – of willen horen. Net als Wozzeck tonen ze ons de ondergang waar we als mensheid op afstevenen.

Je haalt het zelf aan: Bergs muziek lijkt chaotisch, maar zit enorm complex ineen. Hoe verteerbaar en leesbaar vind je zijn partituur?

Bergs muziek slaagt erin op een organische manier een levensgevoel te vertegenwoordigen dat zeer herkenbaar is voor onze tijd. Ze verklankt een onbehagen en een onrust die passen bij de abominabele toestand van de wereld. Ze schudt ons wakker om actie te ondernemen. Ze dringt rechtstreeks het lichaam binnen en prikkelt om Wozzecks waan fysiek te verbeelden. En ze ontroert. In de scènes waarin Wozzeck en zijn vrouw Marie beseffen dat ze gedoemd zijn tot hetzelfde lot, raakt de muziek me enorm. Tussen hen zie en hoor ik, ondanks hun situatie, een grote solidariteit – dat is om te huilen.

2425 WOZ Johan Simons c Bart Grietens 7 OBV

Ontroering en medelijden opwekken is iets waar veel operacomponisten goed in zijn, maar ook kritiek op krijgen…

Precies, maar bij Berg gaat het verder omdat zijn muziek nergens wil strelen en bijna nooit harmonisch is. Zijn partituur blijft niet hangen in de gevoelswereld van personages. Ze legt ook de gedachtewereld van Wozzeck bloot. De compositie helpt om te achterhalen waarom hij doet wat hij doet en zegt wat hij zegt. Die waarom-vraag wil ik

begrijpen – iets wat de andere personages in het verhaal niet willen doen. Maar net daardoor wordt Wozzeck gevaarlijk en brengt hij uiteindelijk zowel Marie als zichzelf om. Het is makkelijk om de stap van het begrijpen over te slaan en Wozzeck als een halve gek voor te stellen, een slachtoffer met wie je enkel medelijden kan hebben. Deze regie moet verder gaan: het publiek doen beseffen dat mensen als Wozzeck gevaarlijk worden uit woede en wanhoop, omdat ze zo onrechtvaardig behandeld worden.

‘De waarom-vraag wil ik begrijpen, iets wat de andere personages in het verhaal niet willen doen. Daardoor net wordt Wozzeck gevaarlijk’

— Johan Simons

Hoe ga je het slachtofferschap uit de weg in je regie?

Door personages niet als zwak of passief voor te stellen. We hebben ervoor gekozen om Wozzecks mentale ruimte via de scenografie een visuele vertaalslag te geven: een wit, hellend speelvlak wordt omgeven door hoge, intimiderende muren. De maagdelijke, witte onschuld van die ruimte wordt al snel besmeurd door het gedachtegoed van het hoofdpersonage. Vanaf de eerste minuut is Wozzecks gevaarlijke kracht voelbaar op de scène. Door zijn verbeelding ernstig te nemen en hem in zijn eigen mentale ruimte voldoende zelfbeschikkingsrecht te geven, maak ik er een soort kunstenaar van. Ik lees Wozzecks zelfdoding niet per se als een daadwerkelijke beëindiging van zijn leven, maar als een artistieke performance die over meer gaat dan enkel zichzelf. Het is een waarschuwing aan de maatschappij waarin we leven, een opoffering aan een groter levensideaal.

Van dat levensideaal wordt Marie helaas ook slachtoffer. Zij wordt door Wozzeck vermoord.

En dat pleit niet voor Wozzecks zaak. De opera gaat over femicide, maar ook hier ben ik niet geïnteresseerd in louter slachtofferschap. Ik kies er nooit voor om gewelddadige handelingen tegenover vrouwen expliciet te tonen op de scène. Je kan zoiets op vele andere manieren vertellen die meer impact hebben. De waarom-vraag stellen is daarbij wederom veel belangrijker dan het tonen van de misdaad zelf: waarom beslist Wozzeck om Marie om te brengen? Durven we ook dat te begrijpen? Ik wil de moord, die sowieso plaatsvindt in het verhaal, zodanig brengen dat Marie als personage voldoende zelfbeschikkingsrecht krijgt en zelfstandige beslissingen kan maken over hoe die getoond wordt. Zo duw je haar niet in een passieve slachtofferrol.

‘Ik ben 78 en kan ondertussen spreken over een lang leven, maar ik vind de situatie uitzichtlozer dan ooit. Wozzeck is een filosofische figuur die ons verplicht hierover na te denken’

— Johan Simons

2425 WOZ Johan Simons c Johan Simons Bart Grietens 13 OBV

Ook Berg lijkt niet te willen dat het publiek zich verliest in een medelijden met slachtoffers op de bühne: hij laat het voordoek steeds sluiten na elke scène.

Die doekendramaturgie is door de componist zelf bedacht en wil ik niet negeren. Ik wil erachter komen wat het doet met de toeschouwer als je telkens opnieuw een scène genadeloos afbreekt door het doek te laten zakken terwijl de muziek blijft doorrazen. Het is verleidelijk om overal beelden op te plakken, maar hier is het goed om het niet te doen. Je vermijdt zo de pathetiek. Tegelijk is zo’n neervallend doek snoeihard voor wat er met Wozzeck gebeurt: als een guillotine hakt het het verdere relaas weg voor de ogen van het publiek. De bladzijde lijkt omgeslagen, maar als het doek opgaat voor de volgende scène, zien we dat Wozzeck nog steeds in een rotvaart naar de afgrond gedreven wordt.

Je sprak al over ondergangsgedachten en waarschuwingen die je leest in het stuk. Waarover gaan die?

We hebben nog steeds niet in de gaten dat we de mensheid niet serieus nemen, en al zeker niet de medemens die minder in staat is om zich te uiten. Met de opera wil ik het publiek een andere, rigoureuze kijk op de wereld geven, en in het bijzonder op de wereld van Wozzeck. Een die vertrekt van respect voor de blik van gemarginaliseerden, voor het anders denken, voor de buitengewone dingen die we niet begrijpen. Want we moeten erkennen dat we hetzelfde lot delen als hij. Ik ben 78 en ik kan ondertussen spreken over een lang leven, maar ik vind de situatie uitzichtlozer dan die ooit is geweest. Wozzeck is een filosofische figuur die ons verplicht hierover na te denken. Hij is net als ik continu op zoek: waarom leven we eigenlijk? Waarom leef ik? Als niets van wat ik zeg ook maar één seconde serieus wordt genomen, is iets dan nog de moeite waard?

De ‘waarom-vraag’ houdt je enorm bezig...

Het is de essentie van het leven en van mijn vak als regisseur. Ik ben nog steeds niet achter het waarom van de dingen. En om het pathetisch te zeggen: het antwoord ligt vermoedelijk in de eeuwigheid. Ik geloof ook dat mijn beste werk nog moet komen. Dat ik, ondanks mijn lange carrière, nog niet klaar ben. Het is een motief om verder te leven en door te gaan, om deze opera te doen en weer een stap verder te komen met Wozzeck.

Op het einde van de opera kiest Berg ervoor om het kind van Wozzeck en Marie met een stokpaard te laten spelen terwijl het ‘hop hop’ zingt. Kan voor zijn generatie het beste nog komen?

Op een bepaald moment in het leven draaien de rollen om en begin je van je kinderen te leren, zo heb ik aan den lijve ondervonden. Dat lijkt ook de eindscène te zeggen: verwonder je, en luister naar de waarschuwingen en waarom-vragen van de volgende generatie. Welke oproep doen ze? Hoe denken zij dat het er met de wereld aan toe gaat? Hoe zouden zij het graag zien evolueren? Laten we erkennen dat de mensheid gedurende vele generaties op de verkeerde paarden heeft gewed. Als ik kijk naar de jonge generatie, zie ik gelukkig heel wat knappe koppen rondlopen die vurig naar verbetering streven. Het geeft hoop dat zij ons wakker kunnen schudden en ons ter discussie kunnen blijven stellen, als we hun daar de speelruimte voor geven.

Opera nieuwe productie
|

Antwerpen | Gent

Wozzeck

Alban Berg

Info en tickets
a5cP6000000spNKIAY-a0b5p00001Sm5CCAAZ

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief

Volg ons